Zapraszamy do nadsyłania propozycji tekstów do 12. numeru czasopisma naukowo-artystycznego „Elementy. Sztuka i Dizajn” wydawanego przez Wydawnictwo ASP w Krakowie. Redaktorką prowadzącą numer jest Anna Batko. Temat numeru to Cudze spojrzenie. Dekolonizacja wyobraźni.
Dekolonizacja spojrzenia oznacza krytyczne przyglądanie się sposobom, w jakie konstruujemy obrazy świata, innych kultur i samych siebie. Nie dotyczy wyłącznie historii kolonialnych imperiów, lecz także trwałych hierarchii wiedzy i reprezentacji, które określają, kto ma prawo patrzeć, opisywać i nadawać znaczenia. To próba rozpoznania „cudzego spojrzenia”: odziedziczonych schematów widzenia, które często pozostają niewidoczne, choć nadal wpływają na nasze rozumienie sztuki, natury, dziedzictwa i historii.
W polskim kontekście dekolonizacja wyobraźni otwiera pytania o kulturę kraju bez formalnych kolonii, ale niepozbawionego kolonialnych wyobrażeń. Dotyczy sposobów, w jakie Polska przyswajała i przetwarzała kolonialne kategorie opisu świata, a także tego, jak własne doświadczenia podporządkowania splatały się z tworzeniem hierarchii wobec innych. Pozwala przyjrzeć się zarówno postkolonialnym śladom obecnym w kulturze, jak i wewnętrznym relacjom dominacji, w tym klasowych, rasowych, etnicznych i kulturowych hierarchii.
Szczególnym obszarem tej refleksji staje się dziedzictwo grup podporządkowanych: chłopów, mniejszości etnicznych oraz innych grup wykluczonych, których historie przez długi czas pozostawały poza głównym nurtem narracji. Dekolonizacja wyobraźni nie oznacza jedynie odzyskiwania zapomnianych historii, ale także kwestionowanie sposobów, w jakie były one wcześniej przedstawiane: romantyzowane, egzotyzowane, folkloryzowane lub redukowane do roli obiektu obserwacji. W tym sensie dekolonizacja nie opisuje wyłącznie historycznego kolonializmu, ale też proces krytycznego uwalniania wyobraźni od utrwalonych struktur.
Nie bez znaczenia w tym kontekście jest ambiwalentna rola, jaką sztuka nowoczesna i awangarda odegrały w procesie odkrywania i przyswajania twórczości określanej mianem „prymitywnej”. Dadaiści i surrealiści zwracali się ku sztuce Afryki, Oceanii i kultur pozaeuropejskich, dostrzegając w niej alternatywę wobec akademickich reguł europejskiej sztuki i źródło nowych sposobów myślenia o formie, ciele, rytuale i wyobraźni. Spotkanie z tymi obiektami przyczyniło się do radykalnego przekształcenia języka europejskiej awangardy, od kubizmu po surrealizm. Jednocześnie fascynacja ta pozostawała uwikłana w kolonialne hierarchie wiedzy i widzenia. Obiekty wyjęte z własnych kontekstów społecznych, religijnych i politycznych były często traktowane jako anonimowe, ponadczasowe źródła inspiracji, a ich twórcy pozostawali niewidoczni. Kategoria „prymitywizmu” nie była neutralnym opisem, lecz konstrukcją europejskiej nowoczesności, która poprzez wyobrażenie „Innego” definiowała samą siebie. Awangardowe odkrycie sztuki pozaeuropejskiej i ludowej było więc jednocześnie gestem poszerzenia pola sztuki oraz aktem zawłaszczenia. Była przekształceniem cudzych form kulturowych w narzędzia własnej artystycznej rewolucji. Współczesna refleksja, za którą idzie krytyczne spojrzenie na dziedzictwo awangardy, pozwala dziś dostrzec ten podwójny wymiar: emancypacyjną siłę jej poszukiwań, ale także kolonialne mechanizmy, które umożliwiły europejskiej sztuce nowoczesnej budowanie własnej tożsamości poprzez spotkanie z tym, co uznawała za „pierwotne”.
W tym sensie sztuka współczesna staje się przestrzenią przepisywania archiwów i odzyskiwania spojrzenia. Badając krajobrazy, rośliny, przedmioty, kolekcje muzealne i obrazy kultury ludowej, można ujawnić ukryte relacje władzy zapisane w materialnym świecie. Dekolonizacja spojrzenia jest więc nie tylko krytyką przeszłości, ale również próbą stworzenia innych sposobów widzenia, wielogłosowych, świadomych własnych uwarunkowań i otwartych na doświadczenia podporządkowanych. Dziś sztuka podejmuje próbę pracy z niewidzialnymi archiwami: pamięcią pańszczyzny, historiami migracji i kolonialnymi śladami zapisanymi w krajobrazie. Nie chodzi jednak o stworzenie nowego kanonu w miejsce starego, a raczej o zmianę sposobu, w jaki patrzymy, bez powtarzania logiki dominacji.
W kontekście tych problemów proponujemy rozwinięcie następujących zagadnień:
- Czy można zdekolonizować wyobraźnię? Jak uwolnić się od odziedziczonych sposobów patrzenia, które organizują nasze rozumienie kultury, natury i Innego?
- Kto patrzy, a kto pozostaje obiektem spojrzenia? Jakie relacje władzy kryją się w aktach opisywania, kolekcjonowania i reprezentowania?
- Jak długo można patrzeć cudzymi oczami? W jaki sposób kolonialne i klasowe hierarchie nadal kształtują nasze wyobrażenia o kulturach podporządkowanych?
- Czy kraj bez kolonii może posiadać kolonialną wyobraźnię? Jak Polska przyswajała kolonialne kategorie, estetyki i sposoby klasyfikowania świata?
- Czym jest zapożyczony kolonializm? Jak kolonialne modele reprezentacji, hierarchie i sposoby widzenia zostały przejęte przez kulturę znajdującą się poza centrum światowych imperiów?
- Jakie są niewidzialne źródła polskiej i europejskiej nowoczesności? Jakie historie, osoby i doświadczenia zostały wyparte z jej oficjalnych narracji? Jak wyglądałaby historia nowoczesnej sztuki, gdyby uwzględnić jej związki z kolonializmem?
- Kto odkrywał sztukę pozaeuropejską i ludową i dla kogo była ona odkrywana? Czy „odkrycie” Innego nie było także sposobem na skonstruowanie własnej nowoczesności?
- Jaką rolę odegrała fascynacja awangardy sztuką Afryki, Oceanii i kultur pozaeuropejskich? Czy zainteresowanie „prymitywem” było próbą emancypacyjnego wyjścia poza europejską perspektywę, czy raczej formą estetycznego zawłaszczenia?
- Jak wyglądałaby historia kubizmu, dadaizmu i surrealizmu bez spotkania ze sztuką afrykańską? Co europejska awangarda zawdzięcza kolonializmowi i imperializmowi?
- Czy pojęcie „prymitywizmu” było neutralnym opisem, czy narzędziem konstruowania hierarchii między kulturami?
- Kto odkrywał sztukę ludową i dla kogo była ona odkrywana? Co to są dwie dusze twórcy ludowego?
- Czym jest samofolkloryzacja? Czy podporządkowani mogą nieświadomie reprodukować obrazy siebie stworzone przez dominujące grupy?
- Czy tzw. zwrot ludowy i dziedzictwo chłopskie jest dziś przestrzenią odzyskania klasowej podmiotowości, czy nadal funkcjonuje jako estetyczny obraz tworzony dla innych?
- Jak sztuka może ujawniać niewidzialne historie pańszczyzny, wykluczenia i klasowej przemocy?
- Czy krajobraz może być archiwum kolonialnej historii? Jak ziemia, rośliny i zasoby naturalne przechowują ślady przemocy, pracy i globalnych zależności?
- Co mówią o kolonialnych relacjach takie rośliny jak bawełna, kawa, tytoń czy eukaliptus? Jak ich historie łączą się z gospodarką, pracą i przekształcaniem krajobrazów?
- Jak powstają obrazy Innych? W jaki sposób sztuka, antropologia, muzeum i kultura popularna tworzyły wyobrażenia o czarności, romskości, ludowości i egzotyce?
- Czy można zdekolonizować muzeum? Jak zmienić instytucje, które przez dekady organizowały wiedzę poprzez kolekcjonowanie i klasyfikowanie Innych?
- Kto posiada prawo do archiwum? Kto decyduje, które historie zasługują na zachowanie?
- Jak tworzyć archiwa podporządkowanych bez powtarzania dawnych mechanizmów reprezentacji?
- Czy sztuka może stać się narzędziem odzyskiwania pamięci tych, którzy przez wieki byli oglądani cudzym spojrzeniem?
- Czy możliwe jest odzyskanie spojrzenia bez powtarzania logiki dominacji?
Oczekujemy na teksty pisane z wielu perspektyw, nie tylko historii sztuki lub estetyki, lecz również innych dyscyplin badawczych w ramach szeroko pojętej humanistyki oraz nauk społecznych.
Prosimy o nadsyłanie propozycji tekstów do 1 września 2026 roku (tytuł i streszczenie 1500–2000 znaków, krótki biogram). Po zaakceptowaniu propozycji, na gotowe teksty będziemy czekać do 30 listopada 2026 roku. Przyjmujemy artykuły o objętości 20–35 tys. znaków ze spacjami (w tym przypisy i bibliografia).
Wszystkie artykuły przyjęte przez redakcję są recenzowane anonimowo przez dwóch recenzentów. Autorom zaakceptowanych tekstów proponujemy honorarium w wysokości 750 PLN. Propozycje prosimy nadsyłać na adres: elementy@asp.krakow.pl.
Redakcja